de

del

Síinik, nojoch kama’ach ya’ab u máan janal

Hormiga de mandíbula grande, la gran depredadora
Foto: Philipp Hoenle

Ku tukulta’ale’ ya’ab u máan janal, suuk u máan lu’um, ts’o’oke’ jach k’a’anan ti’al u k’áaxilo’ob América yóok’olal u jejeláasil bix u máan janal, yéetel ba’axo’ob ku beetik.

U k’aaba’ síinik ich káastelan t’aane’ hormiga de mandíbulas grandes. U científico k’aaba’e’ Ectatomma Tuberculatum, ti’ u géneroil Ectatomma, méek’a’an tumen Formicidae baatsil, ts’o’oke’ yaan ku yila’al Argentina, Belice, Bolivia, Brasil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Guayana Francesa, Honduras, Nicaragua, Panamá, Paraguay, Perú, Venezuela yéetel México.

Juntúul chan ba’alche’ kaja’an tu k’áaxil Área de Protección de Flora y Fauna “Laguna de Términos”. Wa u reinail síinike’ ku k’uchul u p’is tak ichil 14 yéetel 16 milímetros; le uláak’o’obe’ ku p’isik ichil 8 tak 12 milímetros.


En español: Hormiga de mandíbula grande, la gran depredadora


U xiibilo’obe’ ku p’isik ichil 8 tak 11 milímetros. “Juntúul chan ba’al ma’ jach jela’an u wíinkilal u xiibil ti’ u xch’uupil, chéen u nojochil ku k’éexel”, tu tsolaj Jacqueline May Díaz, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C. Síinike’ nojoch u chi’. U boonile’ chak-k’aank’an yéetel chak-boox, tak bey k’anose’en.

U wíinkilale’ mu’uk’a’an yéetel yaan u mejen bultosil wa tubérculos tu yóok’ol, le beetik beey pata’anil u k’aaba’o’. “U nak’e’ k’as luuluch kaabal yéetel yaan u yaach ku jach meyaj ti’”. Jump’éel ba’ax beetik u ts’a’abal u k’aaba’ beyo’, leti’e’ u formail u pool yéetel u kama’ach, tumen nuuktak, kóoch yéetel mu’uk’a’an; ku k’a’abéetkunsik ti’al u máansik ja’ilankil ba’alo’ob je’el bix u k’aab nikte’ob yéetel ja’, tumen leti’obe’ ma’ táan u k’exiko’ob janal tu chi’ yéetel uláak’ u yéet síinik.

“U yiche’ k’as nuuktak, no’oja’an ti’al u kuxtal ku k’as beetik ti’ che’ob. U nojochile’ chéen jump’íit u tso’otsel yaan tu pool, k’as chowak yéetel piim, ku k’uchul u p’is ichil 0.10 tak 0.15 milímetros ka’alikil wa táan u xnook’olile’ ya’ab u tso’otsel u wíinkilal yaan.

Maas suuk u jaantik ka’ap’éel ba’al: proteínas yéetel azúcares. Ku chukik uláak’ ik’elo’ob je’el bix u mejenil péepen yéetel xya’axkacho’ob, ku máano’ob muultaj tu ya’alaj jbiólogo Fermín Chaidez Ochoa.


Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan