de

del

Turix k’a’anan tumen ku yantal ti’ ja’ob ma’ éek’taki’

Caballitos del diablo, refleja la presencia de aguas dulces limpias
Foto: Chris Burwell

K’ajóolta’an tumen u wíinkilale’ jach jats’uts yéetel kaja’an ti’ humedales, k’áaxo’ob yéetel tu ja’ilo’ob México beyxan Centroamérica, ts’o’oke’ k’a’anan ti’al u kuxtal yóok’ol kaab, u k’aaba’ ich káastelan t’aane’ caballitos del diablo de punta roja. U cinetífico k’aaba’e’ Leptobasis Vacillans.

Jach uts kéen ila’ak tumen lelo’ ku ya’alik bix yanik u kuxtalil le te’elo’. U yutsil kuxtale’ jach yan ba’al u yil yéetel utsul ja’, de ma’ éek’i’, ba’ale’ beyxan ka yanak u xíiwilo’ob yétel che’ilo’ob ja’ ti’al u béeytal u kajtal yéetel u ya’abkunsikubáaj, beyxan wa ku ch’éenel u yila’al wa ku p’íitkchajale’, u k’áat u ya’al táan xan u bin u ch’éejel wa u k’astal u yotoch, táan u k’askúunta’al ja’ wa táan u seen ch’a’akal che’ob. Turixe’, juntúuul chichan especieil odonato.


En español: Caballitos del diablo, refleja la presencia de aguas dulces limpias


Óoli’ tuláakal u wíinkilale’, chíika’an u ya’ax boonil wa sak ya’ax tu tséelikilo’ob, yéetel tu paach, tu ya’alaj Jacqueline Díaz May, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C. “U nak’e’ jcah bek’ech. Tu puuntail u nak’e’, ku chíikpajal u leelem u chak k’aank’anil, le beetik beey ts’a’aban u k’aaba’ ich káastelan t’aan”.

Ku ya’alik u yicho’ob yéetel u ka’analil u poole’, maases de ya’ax u boonil ku núupul yéetel u wíinkilal. Ik’ele’ chichan yéetel chowak U nak’ u xiibilo’obe’ ku p’isik ichil 21 tak 26 milímetros, ka’alikil u xch’uupile’ ku p’isik ichil 26 yéetel 31 milímetros. U xiik’e’ sáask’ale’en yéetel kóochtak, ku p’isik kex ichil 14 tak 19 milímetros u chowakil. Turixe’ ku jaantik u mejenil k’oxolo’ob yéetel uláak’ dípteros, mejen crustáceos ku yantal ich ja’ yéetel uláak’ mejen macroinvertevrados yaan te’ ja’o’, tu ya’alaj jbiólogo Fermín Chaidez Ochoa.


 Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan