de

del

Páay ooch chan janal bak’ ku síijil tu petenil yucatán

Zorrillo manchado yucateco, pequeño carnívoro endémico de la península
Foto: Daniel Durán

Tu puksi’ik’al U Petenil Yucatáne’ kaja’an páay ooch. Ich káastelan t’aane’ k’ajóolta’an beey zorrillo manchado yucateco (Spilogale yucatanensis).

Juntúul chan ba’alache’ suuk u jaantik bak’, méek’a’an tumen Mephitidae baatsil, ts’o’oke’ yaan ku yila’al Yucatán, Kaanpech, Quintana Roo yéetel ku kóojol xan Belice yéetel Guatemala.

Ba’ale’, ikil táan u nojochkíinsa’al kaajo’obe’ táan u p’íitchajal tu’ux ku béeytal u kuxtal, ts’o’oke’ juntúul ba’alche’ k’a’anan tumen ku ts’áak u p’iisil u yantal ik’elo’ob yéetel mejen ba’alche’ob je’el bix ch’oo’ob. U k’aaba’ ich káastelan t’aane’, ku ts’áak na’atbil jump’íit bix ts’o’ok u chan k’éexel.


En español: Zorrillo manchado yucateco, pequeño carnívoro endémico de la península


Yáax ch’a’achibta’ab tu ja’abil 1939 tumen William Henry Burt; káaj u ch’a’abal beey junmp’éel u subespecieil zorrillo manchado del sur, ba’ale’ xaak’alo’ob beeta’ab tu ja’abil 2022e’ tu jets’ajo’ob jumpáay yanik desde kex 660 mil ja’abo’ob paachil, tu k’iinilo’ob Pleistoceno.

Úuchben baako’ob kaxta’ab tu áaktunilo’ob Loltún, Yucatán, tu chíikbesaj le chan ba’alche’oba’ kuxlaj yéetel uláak’ úuchben ba’alche’ob yéetel che’ob yanchaj ichil u k’áaxilo’ob te’ k’inako’obe’.

Chíika’an leti’ tumen maas chichan ti’ uláak’ oocho’ob yaan. Tu wíinkilale’ yaan u mejen ch’aajilo’ob yéetel sak t’o’olo’ob yóok’ol u boox tso’otsel, boox u yooko’ob yéetel de triángulo u pool.

Ba’ale’ yaan uláak’o’obe’ ku chukik u nojochil juntúul chichan peek’ wa aalak’ miis. Páay ooche’ óoli’ beey juntúul nojoch ch’o’e’. U xiibile’ maas nuuktak ti’ u xch’uupulil, ts’o’oke’ maas chowak u nej.

Ku jaantik mejen ch’o’ob, muuch, meerech’, ik’elo’ob yéetel u yich che’ob yaan ich k’áax. Tumen ya’ab ba’al ku jaantike’ ku béeytal u kuxtal jejeláas tu’ux, kex tumen lelo’ ku beetik u yantal ich sajbe’entsil tu’ux ku máan máak.


Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan