Síinik mejen soldados túuts’ u poolo’ob

Ojéela’an leti’ tumen ku ts’áak u beel u xik’nal, yéetel tumen túuts’ u pool. Ku wa’atal tu jool u yotoch ti’al u kaláantik. U k’aaba’ ich káastelan t’aane’ hormigas paracaidistas wa hormigas tortuga.

U científico k’aaba’e’ Cephalotes multispinosus. K’a’anan ti’al u kuxtal nukuch che’ob, yéetel tumen ku beetiko’ob u ka’ yantal ba’al ti’al u tséentikubaaj u che’il le k’áaxo’. Ku yila’al México tak Panamá.

U wíinkilal le síinika’ mu’uk’a’an yéetel túuts’, kóoch u yook ti’al u béeytal u xik’nal, jejeláas u k’i’ixel yaan, tu ya’alaj Jacqueline May Díaz, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C.

“U wíinkilale’ jach no’oja’an ti’al u béeytal u kuxtal te’ che’obo’, yéetel ti’al u kaláantik u k’u’ob tu k’ab yeetel tu chuun che’”.

U wíinkilale’ ku leem u booxil ba’ale’ yaan xan ma’ tu léembal. U jáalikilo’obe’ k’aank’an wa chak k’aank’ab, ts’o’oke’ yaan u mejen ch’aajilo’ob tu táan u nak’.

“Yóok’olal bix yanike’ kóoch, kaabal yéetel mu’uk’a’an u yila’al, le beetik ku béeytal u machkubáaj tu beel ti’ che’ob tumen ma’ tu jach ja’ats’al tumen iik’.

Síinike’ ku jaantik xíiwo’ob, ba’ale’ ku yookol xan kéen béeyak. Ku jaantik ba’axo’ob ja’ach’tak yéetel sólido ba’alo’ob ku ch’a’ak tu ka’analil u k’ab che’ob, tu ya’alaj j biólogo Fermín Chaidez Ochoa.

“Kex mina’an ya’abach xaak’alo’ob yóok’olal ba’ax ku jaantike’, ojéela’an ku janal je’ex le yano’ob ichil u génereoil Cephalotes, leti’obe’ ku jaantiko’ob mejen bacterias yaan ti’al u béeytal u yoksik ba’axo’ob ma’ ya’ab nitrógeno yaan ti’”.

Tu tsikbaltaj xane’, suuk u yantal tu’ux yaan húmedo k’áax, ba’ale’ beyxan tikintak, tu noj lu’umil México tak Panamá. Síinik ku máan u kaxto’ob janale’, ku ch’a’ako’ob ba’ax yaan ti’ xíiwo’ob yéetel u sóol che’ob. Ku p’isik ichil 5 tak 11.34 milímetros.