Suprema Corte de Justicia de la Nación (SCJN), tu tselaj jump’éel amparo jts’a’ab ti’ Grupo Xcaret, yéetel le je’elo’ mola’aye’ ku béeytal ka’ach u k’a’abéetkunsik u chíikulalo’ob maaya miatsil ti’ parkees temaatikos, beyxan ti’ otelo’ob yéetel pláataforma díijitales. Ba’ale’, Cortee’ tu tukultaje’ najmal u kaláanta’al páatrimonyoo kulturaal tu táan ba’axo’ob ku ko’onol tumen jump’éel pribaadáa mola’ay, le beetik túuno’, mola’aye’ unaj u laj luk’sik u maaya chíikulalo’ob ka’alikil u jach je’ets’el bix kun p’áatal le je’ela’. Meyaj ku beeta’al tumen xminiistráa María Estela Ríos González ku ya’alike’ u múuch’il Gran Consejo Maya (GCM) de Quintana Roo ma’ táan u chíikbesik tuláakal maaya kaaj kaja’an tu Petenil Yucatán, tu’ux yaan kex mil 24 u p’éel kaajo’ob, ichil le óoxp’éel péetlu’umilo’obo’.
Beey túuno’, máax jo’olbesik Corte, Hugo Aguilar Ortiz, tu ya’alaj: “Le meyaja’ ku chíikbesik túumben paakat ich justiisyáa tu táan kaajo’ob. A’almajt’aan yóok’olal páatrimonyoo kulturaale’ ku ya’alike’ chéen kaajo’ob ku béeytal u k’a’abéetkunsik ba’ax u ti’al (…), ba’ale’ ma’ táan u páajtal xan k-k’uchul tak tu jach ts’ook, mix xan kbeetik u máan k’áatbil jach ti’ tuláakal maaya máak (ba’ax unaj u beeta’al yóok’olal le je’ela’) tumen míin jump’éel ba’al unaj u tsikbalta’al tu paachil k’iin yóok’olal páatrimonyoo kulturaal”.
En español: Indautor y Corte abren debate: turismo vs patrimonio cultural
Ba’ale’, xministráa Yasmín Esquivel Mossa, t’aanaj tu fáabor u ampaaroil Xcaret, ts’o’oke’ tu chíimpoltaj u juuridikail chíikul GCM, ka tu ch’a’achibtaj jump’éel ts’íib túuxta’al ti’ le ministroso’ob, tu’ux yaan u fiirmail 299 u túul jo’olpóopo’ob, komisaryo’ob, jueeso’ob yéetel turiistikáa muuch’o’ob, tu’ux ku k’áata’al ka chíimpolta’al GCM.
Xministráa túune’, tu k’áataj: “Tuláakal túun mokt’aano’ob jets’a’an ma’ili’ yanak reforma kóonstitusyoonal yaan ba’al u yil yéetel páajtalilo’ob beyxan máasewal kaajo’obe’ ma’ táan u chíimpolta’alo’ob wáaj. Tuukulo’ob ku beetik Esquivel Mossae’ tu je’ek’abtaj joolnaj ti’al u yantal tsikbal yóok’olal bix u k’a’abéetkunsa’al páatrimoonyóo kultuural máasewal kaajo’ob.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
