U jach ayik’alo’ob Méxicoe’ tu ka’atéenkunsaj u taak’ino’ob tu jo’oloj chéen jo’op’éel ja’abo’ob

T aak’in ti’alinta’an tumen mexicoil milmiyoonaryoilo’obe’ ka’atéenchaj tu jo’oloj jo’op’éel ja’abo’ob, ba’ale’ lelo’ ma’ tumen tu meyajto’obi’. J-úuch yóok’olal modeelo ekoonomíiko’ ma’ keet yaniki’, tumen ti’al u béeytale’, k’a’abéet u seten meyaj ya’abach máako’ob, yéetel yóok’olal le rekuursos yaan tu lu’umil México. Kex beyo’, u yutsil ba’alo’obe’ ma’ ti’ ya’abach máak ku k’uchuli’, beey úuchik u ya’alik Oxfam México. Beey túuno’, u p’áata’al paachil máak tu lu’umil Méxicoe’ ma’ jump’éel ba’al chéen beey u yúuchulo’, mix xan tu juunali’. Lelo’ beyo’ tumen beey u je’ets’el ka úuchuko’, tu ya’alaj mola’ay.

Oxfam México, múuch’kabil táaka’an ti’ uláak’ noj péektsil ti’ yóok’ol kaab ti’al u xu’ulsa’al xma’ keet kuxtali’, tu’ux xan táakpaja’an uláak’ 80 noj lu’umo’ob. Mola’aye’ tu ya’alaj milmiyoonarioil máako’obe’ ku náajal lalaj súutuk ba’ale’ tumen ku máano’ob yóok’ok óotsilil yéetel u chi’ichnakil ya’abach máak.

 Ichil u ja’abil 1996 yéetel 2025, taak’in u náajalmaj Carlos Slime’, leti’e’ wíinik maas jach ayik’al tu lu’umil México yéetel América Latina beyxan Caribee’, maanal waxaktéen úuchik u ya’abta’al, ts’o’oke’ u taak’inil milmiyoonaryoil máako’obe’ ya’abachaj 4.2 u téenal, ka’alikil u kaajil Méxicoe’ mix sikieráa béeychaj u ka’atéenchajali’.

Beey túuno’, u p’áatal ayik’alil tu k’ab chéen ichil junchan p’íit máako’obe’, ku ketkubáaj yéetel le 18.8 miyoonesil máako’ob mina’an mixba’al t’a’aj u jaantej; 38.5 miyoonesil máako’ob óotsil bix kuxlik wa u náajalo’obe’ ma’ tu chukik tu jach p’íitil k’a’abéet ti’al u yutsil yantalo’ob, yéetel le 21 miyoonesil ko’olel chúuka’an u yoorail u meyajo’ob ti’al u kaláantiko’ob wa máax ts’o’oke’ ma’atech u bo’ota’al.

 “Tumen ma’ keet yanik ba’ali’, ma’ xan tu páajtal u ch’éejsa’al óotsil kuxtal ich kaaj, beyxan ma’ keet u yantal ba’al ti’ máaki’, mix xan táan u béeytal u yaktáanta’al talamilo’ob ku taal yéetel kaambio klimaatikoi’”, tu ya’alaj Oxfam México.

Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan