de

del

Foto: Melanie Gaddy

Ku chíikpajal leti’e’ tumen lu’uch u koj. U yoot’el u yiche’ k’aank’an, ts’o’oke’ suuk u xitik u xiik’ ti’al u tijikúunsik tu yáam k’iin, ts’o’oke’ jach táaj u yojel u bulubáaj ich ja’ ti’al u chukik ba’al u jaantej.

U k’aaba’ ich káastelan t’aane’ Cormorán orejudo. U científico k’aaba’e’ Nannopterum Auritum. Ma’ táan u chich xik’nal, le beetike’ ku béeytal u séeb túuch’ul tu k’ab che’ wa ti’ cables. Jacqueline May Díaz, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C., tu ya’alaj le ch’íich’a’, ku p’isik ichil 70 tak 90 centímetros.


En español: Cormorán orejudo, un experto buceador para la caza


Ba’ale’ kéen u xit u k’abe’ ku náakal tak 132 centímetros. Tu p’o’otil u poole’, ka’ t’o’ol u sak yéetel boox k’u’uk’mel yaan, ba’ale’ lelo’ chéen ku ye’esik u chan jaats k’iino’ob tu’ux ku ya’abkunsikubáaj, wa ku yantal u mejenil. Kéen nojochchajake’ u k’u’uk’mele’ leelem boox, ya’ax wa ch’ooj. “U xaawe’ kanyáal yaan ti’, ts’o’oke’ nuupul tumen junxéet’ oot’el ku k’aaba’inta’al totipalmada”.

“Kéen jóok’ok ich ja’e’, ku xitik u xiik’ ti’al u tijil u k’u’uk’mel, tumen kex jump’íite’, ba’ale’ ku ch’u’ulul”. Ku ya’alale’ jach uts u máan u chuk u yo’och ich ja’, tumen ku bulkubáaj yáanal ja’, tu’ux ku k’a’abéetkunsik u xaaw ti’al u báab tu beel. Ku ya’alike’, u jela’anil yéetel u jeel cormorano’obe’, tumen le je’ela’, maas jejeláas tu’ux ku yantal; uts u chéen xik’nal kex ma’ jach chich u beetiki’. Ku jaantik kay, je’el bix k’eek’ yéetel uláak’ múuch’ kayo’ob. Jbiólogo Fermín Chaídez Ochoa ku ya’alike’, maases mejen kay ku kaxtik, ts’o’oke’ túuts’luk’bil u beetik ich ja’ wa kéen jóok’oki’.

Kay maas nuuktake’ ku biinsik tak jáal ja’ wa tu’ux yaan tuunich ti’al u béeytal u luk’ik tu beel. Xbióloga Estela Díaz Montes de Oca tu ya’alaje’, u k’u’ le ch’íich’o’oba’ ku beetik yéetel ch’i’ilibo’ob, algas yéetel xíiwo’ob; u ya’abile’ ku bin u ka’ k’a’abéetkunsik ja’ab man ja’ab.


Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan


Lo más reciente

El sargazo, de plaga que afecta el turismo a prometedora arma contra la malaria más letal

Científicos logran inhibir el crecimiento del parásito 'Plasmodium falciparum' causante de la enfermedad

Efe

El sargazo, de plaga que afecta el turismo a prometedora arma contra la malaria más letal

Declaran nulo juicio contra Lindsay Clancy, acusada de matar a sus hijos; seguirá encarcelada a la espera de un nuevo proceso

Tras siete días de deliberaciones, el jurado de 12 miembros no logró la unanimidad

The Independent y Ap

Declaran nulo juicio contra Lindsay Clancy, acusada de matar a sus hijos; seguirá encarcelada a la espera de un nuevo proceso

Ch’íich’ ja'cormorán orejudoe’ jach uts u bulkubáaj ti’al u chukik u yo’oc

Cormorán orejudo, experto buceador para la caza

Miguel Améndola

Ch’íich’ ja'cormorán orejudoe’ jach uts u bulkubáaj ti’al u chukik u yo’oc

¿Diversificación de alianzas?

Astillero

Julio Hernández López

¿Diversificación de alianzas?