Tren Mayae’ ma’ táan u k’askúuntik ba’al: u t’aan Fonatur ti’ ambientalistas

La Jornada Maya
Oochel: Archivo Gómez Chimal

Mérida, Yucatán
Martes 23 de junio, 2020

U mola’ayil Fondo Nacional de Fomento al Turismo (Fonatur) ts’o’ok u jets’ike’ yaan u bin u jach ts’aatáantik bin je’el ba’axak talamil ka yanak yóok’lal u meyajilo’ob Tren Maya ka’alikil táan u beeta’al yéetel táan u meyaj, ti’al beyo’ u kaxta’al ka kaláanta’al u kuxtalil ba’alche’ yéetel k’áax yaan te’e noojol-lak’in u lu’umil Méxicoo’. Le beetik bine’ yaan u beeta’al meyajo’ob ti’al u jach ila’al ba’ax yéetel ti’al u jeel pa’ak’al che’ob ti’ lalaj kilomeetro’ob tu’ux ku máan le bejo’, tumen chéen yaan u k’askúunta’al 6 mil 637 che’ob, le je’elo’ ku taal u ye’ese’ yaan bulukkúul che’ob ichil jump’éel hectárea ma’ táaka’an ti’ k’áaxi’, mix ti’ lu’um ma’ yáax meyajta’ani’.

Ti’ jump’éel k’a’aytajil ts’íib jts’a’ab k’ajóoltbil tumen Fonature’ ku ya’alale’ jbeeta’ab bin jayp’éel jeets’ilo’ob ti’al u páajtal u núuka’al ts’íibo’ob ts’o’okili’ u yáax jóok’sa’al ti’ pik’il ju’uno’ob tu’ux bin ya’alal: “Ti’al ka páatak u beeta’al u Fase 1 Tren Mayae’, u jala’achil u lu’umil Méxicoe’ yaan u lúubsik kex 11 mil u kúul che’ob k’a’anantak ti’al u kuxtalil k’áax”.

Ka’aj káaj u tukulta’al yaan u beeta’al Tren Maya tumen u Jala’achil u noj lu’umil México, yéetel u meyajil Fonature’, jach táanilkunsa’an bin le meyajila’ unaj u laj chukbesik tuláakal ba’ax ku k’áata’al ti’al u kaláanta’al yóok’ol kaab le ken jo’op’ok u beeta’al nukuch meyajo’ob je’el bix le je’ela’, yéetel k’a’abéet xan u táanilchajalo’ob ti’ je’el ba’axak loobilajo’ob je’el u yantal le ken líik’sa’ak chimes k’áak’.

16 ti’ junio máanika’, Fonature’ tu ts’áaj k’ajóoltbile’ tu k’ubaj ti’ Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales, Semarnat, u ju’unil Manifestación de Impacto Ambiental, MIA, beeta’an yóok’ol u jaatsilo’ob 1, 2 yéetel 3, ku káajal tu kaajil Palenque (Chiapas) tak Izamal (Yucatán). Ts’o’okole’ j-a’alabe’ ku páajtal u xak’alta’al tumen je’el máaxake’.

Ti’ le ts’íib túuno’, Manifestación de Impacto Ambiental ti’ u jaatsilo’ob 1, 2 yéetel 3, ku tso’olole’ yaan bin u k’askúunta’al 606.04 hectáreas, yéetel yaan xan u k’e’exel ba’ax u kóondisionil. Ti’al u páajtal u k’as na’atal beyka’aj u nojochil le k’áaxila’, je’el u páajtal u tukultik máak ku ka’ap’éelkúunsik u nojochil le k’áax ku p’isik tuláakal le ku páajtal u xíimbalkunsa’al u yúuchben kaajil Teotihuacán, óoli’ 264 hectáreas. Le k’áax túuna’, ts’o’ok u xo’okol yéetel ts’o’ok xan u táakbesa’al ichil u ts’íibil MIA.

Unaj túun xan u k’a’ajsale’, tu chowakil u Jaatsilo’ob 1, 2 yéetel 3e’ yanili’ u beel le chimes k’áak’o’; le je’ela’ u k’áat u ya’ale’ tuláakal bin le k’áaxa’ ts’o’okili’ u yáax meyajta’al yéetel ucha’anili’ loob kex jayp’éel ja’abo’ob paachil, ts’o’okole’ ma’ jbeeta’ab u meyajilo’ob ti’al u yila’al ma’ u jach k’astal ba’ali’ mix u túumbenkunsa’ali’.

K’áaxe’ ts’o’ok u ka’a nuuktal te’e baantao’ yéetel walkila’ k’ajóolta’an beey vegetación secundaria, ts’o’okole’ táakbesa’an tumen kuxtal ku síijil ti’ Selvas: Baja Espinosa Subperennifolia (25 tak 50 por cientoil le che’oba’ ku lúubul u le’ob), Baja Caducifolia (maanal ti’ 75 por cientoil che’obe’ ku báanal u le’ob), Subperennifolia (50 tak 75 por cientoile’ ku lúubul xan u le’ob); tuláakalo’obe’ ma’atech u máan 15 metros u ka’analil. Uláak’ che’ ku líik’il ti’ vegetación secundaria yaan te’e baantaa’ leti’e’ ku k’aab’atik Alta Perennifolia (ma’ táan u máan ti’ u 25 por cientoil ti’ le che’obe’ ku laj jutik u le’ob) ts’o’okole’ ku máansik tak 30 metros u ka’analil.

Ichil túun le xaak’alilo’ob jbeeta’ab tumen Fonatur ti’al u yila’al beyka’aj ba’al kun k’askúuntbil te’e k’áaxo’, yaan bin u yantal u péeksa’al 11 mil 094 u kúul che’ob. Ti’ le je’elo’obo’, 6 mil 637 che’ob táakano’ob ti’ vegetación secundaria, uláak’ 2 mil 691 vegetación secundaria arbustiva, mil 700 ti’ le je’elo’obo’ vegetación secundaria herbácea yéetel 66 u kúulale’ epífitas, leti’e’ xíiwo’ob ku síijilo’ob yóok’ol uláak’ che’ob.

Beey túuno’, ku ye’esal unaj u péeksa’al 11 u kúul che’ob ti’ lalaj hectárea, ba’ale’ yaan u jeel pa’ak’alo’ob táanxel tu’ux, ts’o’ok u yáax je’ets’el ti’ u nu’ukbesajil MIA-R (ichil u jaatsil VI). Beyxan, ichil kaada hectárae’ yaan xan u luk’sa’al jo’op’éel arbustos, óoxkúul herbáceas, 0.1 epífitas yéetel 0.1 u che’ilo’ob yaan Norma.

Jach k’a’anan u ya’alale’, ti’ u xookil le che’ob ts’o’ok u ya’alal te’e ka’analo’, 61e’ ti’ táakano’ob ichil kamp’éel u jaatsil kaláanta’al yéetel táakbesa’an ichil u ts’íibil NOM-059-SEMARNAT-2010, tu’ux jeets’el unaj u kaláanta’al k’áax yéetel che’ob ku síijilo’ob te’e lu’uma’, le je’el túuno’ ku chikbesik u uno por cientoil ti’ tuláakal le che’ob unaj u péeksa’alobo’.

Te’e nu’ukbesajo’oba’ tukulta’an u beeta’al meyajo’ob ti’al ma’ u jach loobilta’al k’áax, ba’ale’ le ken beeta’ake’ óoli’ táan u ka’ap’éelkunsa’al le beyka’aj che’ táan u jeel pa’ak’alo’, ts’o’okole’ yaan xan u beeta’al meyajo’ob ti’al u kaláanta’al lu’um yéetel ja’. U jeel pa’ak’al che’ob yéetel u kaláanta’al lu’um beyxan ja’ yaan u ts’aatáanta’al mantats’ yéetel jach tsoolol ken beeta’ak. Yaan u káajsa’al u beeta’al le ken káajak u meyajilo’ob Tren.

[b]Ti’al tuláakal máak ku t’aan yóok’lale’ k-a’alik ti’ob le je’ela’:[/b]

Lalaj kilómetro tu’ux ken áalkabnak Tren Mayae’ yáax xak’alta’an yéetel tukulta’an bix ken máanak, tuláakal ba’ax je’el u yúuchul yéetel ba’ax bíin líik’sa’ak, je’el bix xan k’áax, kaaj, u suut taak’in yéetel miatsil. Kaláanta’an meyaj yéetel yóok’ol kaab.

Tren Maya yaan u jach ts’aatáantik talamilo’ob je’el u yantal ka’alikil táan u beeta’al yéetel le ken meyajnak ti’al beyo’ u kaláanta’al k’áax yéetel kuxtal yaan te’e noojol-lak’in u lu’umil México, tumen yaan u k’a’abéetkunsa’al noj meyajo’ob ti’al u yila’al yéetel u kaláanta’al ba’al te’elo’, le beetik ts’o’ok u táakbesa’al ichil Planes de Gestión Ambiental ti’ le mola’ayo’ob bíin meyajnajko’ob te’ela’.

U chuka’anil u ts’íibil MIA k’uba’ab ti’ Semarnat je’el u páajtal u xak’alta’al te’ela’: [a=https://www.trenmaya.gob.mx/estudios-ambientales/]www.trenmaya.gob.mx/estudios-ambientales/[/a]

Edición: Ana Ordaz